سرخط خبرها
امروز: سه شنبه, ۳ مرداد , ۱۳۹۶ | ۰۷:۲۴:۰۵آخرین بروزرسانی : ۱۳۹۶/۰۵/۰۱ ،‌ ۰۴:۱۱
۱۱ شهریور ۱۳۹۴در ۱۱:۱۱ ق.ظ تعداد بازدید: 1,015 بازدید کد خبر:42801 چاپ خبر

نیایشگاه سرخ دُم

0

رضا حیدری شکیب

نیایشگاه سرخ دُم “کارگاه آفرینش میراث ملی، فرهنگی و صنایع دستی ” رضا حیدری شکیب٭/ کشکان: نیایش، زبان و عمل انسان است برای سپاس از  دادار. ایران سرزمین نیایش و پرستش است و مردمانش به هر انگیزه‌ای به نیایش می‌پردازند و در هر کاری کام می‌یابند به نیایش می‌پردازند. پیشانی بر خاک می‌نهند و خداوند […]

نیایشگاه سرُخ دُم-۱

نیایشگاه سرخ دُم

“کارگاه آفرینش میراث ملی، فرهنگی و صنایع دستی ”

رضا حیدری شکیب٭/ کشکان:

نیایش، زبان و عمل انسان است برای سپاس از  دادار. ایران سرزمین نیایش و پرستش است و مردمانش به هر انگیزه‌ای به نیایش می‌پردازند و در هر کاری کام می‌یابند به نیایش می‌پردازند. پیشانی بر خاک می‌نهند و خداوند را سپاس می‌گویند بطوریکه از دیر باز نیز چنین بوده است. بومیان هر منطقه ایران با مراسم و ظروف آیینی و نقوش اساطیری در این نیایشگاهها آیندگان را با چگونگی برگزاری اینچنین مراسمی و مکانی مقدس آگاه می ساختند. بطوریکه در گوشه و کنار این مُلک پرستشگاه هایی نظیر چغازنبیل، سیلک … را می توان مشاهده کرد، در دره های مرتفع زاگرس در جنوب کرمانشاه، در کشور کوچک «آلی پی» (منطقه لرستان کنونی) در سال ۱۹۲۸، گورستانهایی پیدا شد و در آن گورستانها قبر هایی به چشم خورد که از دوران “مگالتیک” بودند[۱]. و در آنها تعدادی اشیاء برنزی و آهنی وجود داشت. این گورستانها خارج از نواحی مسکونی قرار داشتند و خانه های مسکونی در نقطه ای از دشت ساخته شده بودند. این خانه ها در ایام پیشین بر روی تپه هایی ساخته می شدند که از ویرانه ها خانه های پیش ساخته شده بودند و پیش از هزاره اول قبل از میلاد محل سکونت بود. ولی از این پس این عادت منسوخ شد و خانه ها و جلگه ها و دشت ها ساخته شدند. بنابراین می توان نتیجه گرفت که در ناحیه لرستان مردمان تازه وارد مردگان خود را در خارج از اجتماعات بخاک می سپردند.  ساکنان لرستان در آن زمان عبادتگاههای نیز داشتند و یکی از آنها سُرخ دم (لَکی- لُری) است که طبق اصول علمی کشف گدیده است (گریشمن، ۱۳۹۰: ۴۸).  در این محل عبادتگاهی پیدا شد که دیواره های آن با سنگ نتراشیده ساخته شده بود، و در روی کف زمین و داخل دَرز سنگهای دیوار تعدادی اشیاء برنزی پیدا شد که بعضی از آنها شناخت شده بود و بعضی برای اولین بار پیدا می شد. آندره گدار، مفرغ های لرستان[۲] را با تاریخ کاسیان، یعنی آن گروه از آریائیهایی که منطقه زاگرس را اشغال کردند مربوط می داند. [۳] رومن گریشمن هنر لرستان را منصوب به قوم کیمیری می داند. کیمریان، قومی جنگجو و ساکن در جنوب روسیه از اواخر سده ی هفتم از قفقاز عبور کرده و وارد آسیای غربی شده بودند و بر ضد اربابان اورارتویی خود سر به شورش برداشتند. هرودت و برخی از نویسندگان باستانی نیز آنان را از ساکنان جنوب روسیه می‌دانند.

 نیایشگاه سرُخ دُم-۲

نیایشگاه  سُرخ دم[۴] به دلیل سرخ بودن خاک دامنه شمالی آن دم سرخ (به زبان محلی؛ سور دُم / سور در لکی به معنی سرخ است)  نامیده شده است که نیایشگاه و زیگوراتی از عهد باستان و هم اکنون روستایی و گورستانی از قدیم الایام تا کنون می باشد که بوسیله دکتر اشمیت ۱۹۳۱- ۱۹۳۴ کاوش شده است[۵]. سُرخ دم، به از مرکز شهر و در دامنه کوه چنگری واقع شده است. آثار موجود در آن نشان می دهد که وضعیت کوه در نحو انتخاب مکان نقش اساسی را ایفا نموده است بطوریکه حصار مکشوفه بنابر وضعیت کوه ساخته شده و در کنار پرتگاههای کوه عملکرد تدافعی آن را مشخص تر نموده است. شماره ثبت ملی ۳۶۳۸ در فهرست آثار ملی ایران درقسمت شمالی دشت کوهدشت به فاصله ۶ کیلومتر .

در این پرستشگاه تعداد زیادی از اشیاء برنزی لرستان بویژه میله های معروف به (نذری) در آن بدست آمده است که نگارنده بر این اراده است این نیایشگاه و آثار مکشوفه آن را در این مقال گزارش نماید.  اشیای مفرغی بیشماری از لحاظ فرم، آذین و تکنیک وجود دارد که با نام “مفرغ لرستان ” در جهان شناخته شده است. در میان دو جنگ جهانی، در نواحی کوهستانی ایالات کردستان و لرستان، اشیای برنزی ذیقیمتی پیدا شد و به جهان عرب فروخته شد، و تعدادی از آنها نیز وارد موزه ایران باستان، مجموعه های شخصی ایرانی و خارجی گردید. این اشیاء برنزی به قدری قابل توجه بود، که نظرباستان شناسان نامی و هنر دوستان را بخود جلب کرد، و عده‌ای از دانشمندان مشغول مطالعه آن گردیدند. ابتدا به علت پیدایش آنها در ناحیه لرستان به آن نام هنر لرستان دادند. انگیزه ساخت این آثار را می توان نیاز به باروری و پیروزی بر دشمن، را ازآلودگی زندگی پس از مرگ، یا دور کردن و آرام کردن ارواح شر دانست که بخش بزرگی از آنها از درون قبرها و آرامگاهها بدست آمده است و نشان می‌دهد که این مردم به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشته‌اند و هنگام به خاک سپردن مردگان، اشیاء مورد نیاز زیستن آنان را به همراه بت‌های گوناگون که مورد پرستش بوده‌است در قبر می‌نهاده‌اند. از این نمونه‌ها گذشته آثار فراوانی که هنوز نمی‌توان با اطمیناناز فاید‌ه‌ای که از آن می‌برده‌اند سخن گفت، در پرستشگاه سرخ دم سنجاق‌های بلندی کشف شده است است که انتهای آن به صفحه دایره‌دار نقش‌داری پایان می‌یابد که امروزه روشن شده است که این سنجاق ‌ها را به عنوان نیاز به دیوار پرستشگاه می‌کوبیده‌اند.

میله نذری/ مکشوف در بین سنگهای دیواره های سُرخ دم  نیایشگاه سرُخ دُم-۳

سرسنجاق‌های دیسکی یکی از لوازمات آرایشی، آیینی و مذهبی بوده‌اند که نمونه این سرسنجاق‌ها را بر روی نقوش تزیینی فیگورهای به کار رفته در تزیین سرسنجاق‌ها و هم‌چنین قبور و معابد لرستان می‌توان مشاهده کرد  که ساخت آن از هزاره۳ ق.م آغاز شده است. این سرسنجاق‌ها دارای تنوع و گونه‌های مختلف به لحاظ موضوع و نقش‌مایه هستند که در قرن‌های ۸ و۹ ق.م به اوج تکامل و زیبایی خود می‌رسند. سرسنجاق دیسکی از یک سر مسطح منقوش و یک میله تشکیل شده است، این سرسنجاق‌ها از لحاظ شکل ظاهری به دو نوع سرسنجاق دیسکی مدور و مربع و به لحاظ نقش‌مایه و موضوعات تزیینی روی صفحه دیسکی آن، به چندین نقش‌مایه و موضوع تقسیم می‌شوند که می‌توان: نقش‌مایه‌های هندسی، گیاهی، انسانی، حیوانی و تلفیقی از این نقش‌مایه‌ها را بیان کرد.

انواع اشیاء مفرغی خنجر، شمشیر، سرگرز، سرپیکان و سرنیزه؛ ادوات و سازوبرگ اسب مانند: انواع لگام، آویزها و دهنه؛ زیورآلات مانند: گوشواره، انگشتر، گردن‌بند دست‌بند و بازوبند؛ مجسمه‌های کوچک انسان و حیوان؛ انواع طلسم‌ها یا بت‌ها، سرعلم‌ها و ظرف‌های گوناگون مفرغی است و اندیشمندان بر این باورند که اشیائی که از دل این گورها بیرون آمده اند به وسیله تکنیک چکش کاری و ریخته گری تولید شده اند.   

هنرمندان فلزکار سُرخ دم برای پیدا کردن رموز جدید از نظرتجسم خدایان، هوشمندی خود را بکار بسته اند و با استفاده از فنون هنر برنز معمولاً این میله ها را در دو قسمت می ساختند، یکی سر میله و دیگری تیغه میله و بعد آن دو قسمت را بهم جوش می دادند. مثلاً گاهی تیغه بلند میله از آهن و سر آن از برنز بود. این طور بنظر می رسد که بیشتر این میله ها در قالبهای یک طرفه ریخته می شدند و فقط از یک طرف نقش دار بودند و احتمال داده می شود که تمام این میله ها جنبه نذری داشته اند. ساکنان لرستان مردمانی مذهبی و پیرو آداب، رسوم و سنت های گذشتگان خود می باشند. بطورکه هم اکنون نیز به زیارت مکانهای مقدس و مکانهایی که از اجدادشان برایشان به جای مانده است میروند. با مطالعه این اشیاء ناهمگون و عجیب در منطقه لرستان، می توان به ارتباط خدایان و اسطوره ها و اصول دینی کهن ایرانیان پی برد. با توجه به اینکه سرخ دم مکان مذهبی بوده است بدیهی می باشد که اشیاء یافت شده در آنجا کاربرد مذهبی و موضوع مذهبی داشته باشد و این نیایشگاه بودن سرخ دم را تایید می کند. مردم ساکن لرستان در آن زمان به بعثت اموات عقیده داشتند و تصور می‌کردند که انسان پس از مرگ به ادامه زندگی دیگری می‌پردازد بدین جهت اشیاء نفیس و بتها و وسایل روزمره را با مرده به خاک می‌سپردند. در هر صورت از نظر هنری یعنی زیبائی و تناسب و هم از نظر صنعتی یعنی انتخاب فلزات و تناسب اختلاط و امتزاج آنها مفرغهای مختلفی بوجود آمده است این اشیاء را می‌توان بهترین اشیا ساخته شده در هزاره  اول و دوم قبل از میلاد دانست در نتیجه در اثر گذشت زمان سالم و بی‌عیب مانده است چنانکه گفته شد سازندگان این مفرغها مادها بودند و ساختن این اشیاء تاثیر زیادی در هنر دوره  هخامنشی ایران و هنر اطراف مدیترانه و آسیای صغیر داشته است. آثاری شبیه  به این مفرغها  در بعضی قسمتهای اروپا نیز ظاهر گشته و بطور کلی می‌توان گفت مفرغهای لرستان حاصل ابتکارات محلی بوده که در حاشیه تمدنی بوجود آمده است که مهارت آن تا این موقع آنها را بی آسیب نگهداشته است و بالاتر از همه اهمیتهای مذهبی این مفرغها موجب شده است که از اقتباس و انحطاط‌ این مفرغها جلوگیری شود و در ساختن این مفرغها دقت زیادی بعمل آید.

[۱] – کارشناسان با تحقیق و مطالعه‌روی اشیاء و آثار بدست آمده بر این باورند که منطقه سرخ دم لکی پایتخت پادشاهی به نام”آل پی” بوده که به صورت مستقل حکومت می‌کرده است. هنوز ساخت این نیایشگاه توسط کدام پادشاه و برای نیایش کدام ایزد یا الهه بوده است مشخص نیست.

[۲] -دوره مفرغ را دوره طلایی و شکوفایی هنر و تمدن لرستان می نامند. زیرا صنعتکاران مفرغ، هنرمندان زمان خود بوده اند و با اینکه تمدنهای رقیب هم مرز و هم زبانشان ظاهرا ریشه دارتر و آمیخته با فرهنگ قدیمیتری بوده اند، ولی هیچگاه رقیب این هنرمندان کوه نشین تازه به دشت آمده نشدند. این مفرغ کاران در مفرغ کاری خود از تمدنهای همجوار مثل بابلیان، سومریان، آشوریان و ایلامیان تاثیر گرفته و اشکالی از مفرغ متاثر از زندگی اجتماعی، اقتصادی و اعتقادی و باورهای خود ساخته اند

[۳] کاسی/ کاسیت/ هیسی/ اوکسی/ اوکسیان و هوزی یا خوری نام سرزمین و مردمانی که در غرب ایران است که پس از بر انداختن حکومت بابل به رهبری ” گاندش” (۱۲۵۰- ۱۲۷۵)  در کوه‌های زاگرس می‌زیستند آنان سوارکار و فلزگر بودند و نخستین اشیای آهنی را ساختند.

  نیایشگاه (اِ مرکب ) عبادتگاه. جای نیایش و عبادت کردن و دعا خواندن. پرستشگاه و در زیان عربی معبد[۴] Sorkh dom

 

٭ کارشناسی ارشد مطلعات عالی  هنر دانشگاه تهران

 

 

 

برچسب‌ها

دیدگاه

  1. درود بر استاد حیدری….. مثل همیشه عاااااالی.

    [پاسخ]

  2. سلام و درود خدا بر دوست عزیز و استاد ارجمند خودم آقای حیدری عالی بود

    [پاسخ]

بیان دیدگاه

عکس/ فیلم/ صوت
«کافه کشکان»
تبلیغات و پیام ها
سایت های مرتبط